U bent hier

17de-eeuws Drebbels scharlaken ontdekt

Het wandtapijt uit 1667 met voorstellingen uit het leven van Christus dat Anna Bump weefde voor de Duitse familie Helmer.

Toen het wandtapijt van weefster Anna Bump uit 1667 door een RCE-onderzoeker met UV-licht werd bekeken, kon hij zijn ogen bijna niet geloven. De kleur rood lichtte fluorescerend op. Wat was hier aan de hand?

Aanvankelijk dacht Art Néss Proaño Gaibor dat hij een moderne, synthetische kleur rood zag. Dan zou het wandtapijt niet 17de-eeuws zijn maar van een veel latere datum. Jammer voor het Museum Europäischer Kulturen (MEK) in Berlijn, de huidige bezitter van het kleed. Het onderzoek kon subiet gesloten worden. Maar toen hij in zijn laboratorium nog eens beter keek naar een paar voorzichtig losgehaalde draadjes wolgaren, werd hij opeens enthousiaster. Zou het misschien de kleur Drebbels scharlaken zijn, uit de 17de eeuw? Hij kende die wel van 18de en 19de-eeuwse Franse wandtapijten, maar een heus voorbeeld uit de 17de eeuw? Dat zou voor het eerst zijn.

Cornelis Drebbel

Drebbels scharlaken was het geheime recept van de in Alkmaar geboren alchemist en uitvinder Cornelis Jacobszoon Drebbel (1572 – 1633), beter bekend als de Leonardo da Vinci van het Noorden. Bijna zijn hele leven heeft hij in Engeland gewerkt – onder andere aan het hof. Hij was graveur, ontwierp een torpedolanceerinstallatie, bouwde lenzen en de allereerste duikboot ter wereld. Verder zorgde hij op maskerades voor ‘special effects’ als onweer, bliksem en pratende beelden die uit de muur leken te komen.

Ook had hij met tinzout en cochenille (een luis die op cactussen leeft), een mengsel gemaakt dat een felrode kleur opleverde. Die werd in heel Europa gebruikt en is tegenwoordig bekend onder de naam Drebbels scharlaken – in Engeland kreeg die de naam Kuffler of Bow Scarlet.

UV-foto van Anna Bumps wandtapijt met het fluorescerend rode Drebbels scharlaken.

Sensationele verrassing

Het recept van de rode kleurstof werd uiteindelijk door Drebbels nazaten onthuld aan de alchemist Robert Boyle, die het op schrift stelde. Zo bleef het bewaard. En konden Art Néss Proaño Gabor en zijn RCE-collega’s er anno nu mee aan de slag. Ze vergeleken hun nagemaakte verfkleur met het rood van het wandtapijt. De kleurenanalyses leverden exact hetzelfde resultaat op. ‘Het rood van het 17de-eeuwse wandtapijt bleek ook Drebbels scharlaken te bevatten,’ zegt Art Néss Proaño Gaibor met een grote glimlach. ‘Een sensationele verrassing.’

De reden van dit onderzoeksproject (waarvoor ook in het Rathgen-Forschungslabor in Berlijn ander onderzoek werd gedaan) is de tentoonstelling ‘Anna webt Reformation. Ein Bildteppich und seine Geschichten’ in het MEK. Daar is te zien hoe mooi Anna Bump dit fraaie wandtapijt met vijf voorstellingen uit het leven van Christus weefde – en signeerde. Aan de rand staan teksten uit de Lutherse bijbel.

Met familiewapen

Ze maakte het voor de vermogende Duitse familie Helmer, vanwege de 150ste verjaardag van de Reformatie – die inmiddels 500 jaar geleden is. Het tapijt van 3,50 x 0,55 meter hing in de 17de eeuw in de kerk van het Noord-Duitse Ditmarschen. Aan de houten wanden van de afgeschutte ruimte waar de Helmers – hun familiewapen staat op het kleed – naar de preek luisterden.

Het wandtapijt ziet er nog altijd goed uit; in de jaren zeventig van de vorige eeuw werd het al eens gerestaureerd. De bijbelscènes (van de geboorte van Christus tot het laatste avondmaal) en afbeeldingen van neushoorns en leeuwen zijn een lust voor het oog. Maar misschien nog wel mooier is het om te zien hoe het eeuwenoude Drebbels scharlaken zo prachtig helderrood is gebleven.

De tentoonstelling ‘Anna webt Reformation. Ein Bildteppich und seine Geschichten’ is t/m 28 januari te zien in het MEK in Berlijn. Er is ook een Engelstalig boekje bij verschenen over alle aspecten van het wandtapijt: Anna Weaves Reformation. A Tapestry and Its Stories.

Het RCE-rapport over het kleuronderzoek - met meer details - heeft nummer 2016-093.

Het tapijt van Anna Bump op de tentoonstelling in het MEK, Berlijn.

Het recept van Drebbels scharlaken zoals Robert Boyle het in 1667 noteerde:

To make the Secrett.
‘Put your Emitt in A Larg flat firre Tubb and put your water on itt and Putt somuch Common-water to itt thatt itt Beginns to worke when the water Lookes yellow itt is good and the Powder grayish of yellowish if itt spoiles by standings put some fresh Strong water to itt that itt may worke anew and it many times recovers the whole Tubb. You may varie your Colours by adding Allum to make Browner Tartarum to make brighter and yellower Kuffler.'

Video 
Preview 'Anna webt Reformation'

Reacties